बडीमालिका शक्ति पीठ धर्म, इतिहास, संस्कृति, प्रकृति, साहसिक पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र र सुदूरपश्चिमको भविष्यसँग जोडिएको सम्भावनाको शिखर

बडीमालिकामा सम्पन्न भयो मुख्य पूजा : आस्था, परम्परा र पर्यटनको संगम बन्दै उच्च हिमाली तीर्थस्थल

बाजुरा, कैलाशमाडौ, ११ भदौ-समुद्री सतहबाट करिब ४ हजार २ सय मिटरको उचाइमा रहेको सुदूरपश्चिमको प्रसिद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीय तीर्थस्थल बडीमालिकामा यस वर्षको मुख्य पूजा तथा धार्मिक अनुष्ठान भदौ ११ गते सम्पन्न भएको छ। जनैपूर्णिमाको अघिल्लो दिन अर्थात् साउन शुक्ल चतुर्दशीका दिन मुख्य पूजा गर्ने परम्पराअनुसार बडीमालिकामा विशेष पूजाआजा गरिएको हो। उपलब्ध समाचार स्रोतहरूले भदौ ११ गते मुख्य पूजा तथा मेला सुरु भएको र दर्शनार्थीहरूले पूजाआजा गरिरहेको पुष्टि गरेका छन्।

तर यस वर्षको बडीमालिका यात्रा एउटा दिनको पूजामा मात्र सीमित रहेन। दर्शनार्थीको बढ्दो चाप व्यवस्थापन गर्न यसपटक भदौ १ गतेदेखि नै पूजा तथा मेला प्रारम्भ गरिएको थियो। एकै दिन अत्यधिक भीड हुँदा टाढाबाट आउने तीर्थयात्रीले सहज दर्शन गर्न नसक्ने अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै करिब १० दिनअघि नै धार्मिक गतिविधि सुरु गरिएको मन्दिरका पुजारी नेत्र पाध्यायले बताउनुभयो।

परम्पराको निरन्तरता

बडीमालिकाको मुख्य पूजा केवल धार्मिक कार्यक्रम होइन, सुदूरपश्चिम र कर्णालीका विभिन्न जिल्लालाई जोड्ने पुरानो सांस्कृतिक परम्परा पनि हो।ऐतिहासिक रूपमा डोटी र जुम्लाको राज्य परम्परासँग जोडिएको बडीमालिका पूजामा पछिल्लो समय बाजुरा, डोटी, जुम्ला र कालीकोटबाट सरकारी पूजा टोली सहभागी हुँदै आएका छन्। यस वर्ष पनि ती जिल्लाबाट पूजा सामग्री तथा पेटारोसहितका टोली बडीमालिका पुगेका थिए। धनगढी उपमहानगरपालिका तथा सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारका तर्फबाट समेत पूजा सामग्रीसहित टोली सहभागी भएको समाचार सार्वजनिक भएका छन्।

डोटीबाट जाने सरकारी पेटारोको परम्परा विशेष महत्वको मानिन्छ। डोटीबाट शैलेश्वरीलगायतका धार्मिकस्थलमा पूजा गरेपछि सरकारी टोली पैदल बडीमालिकातर्फ जाने र बाटोमा विभिन्न स्थानमा पूजा तथा स्वागत हुने परम्परा रहेको छ। जुम्लाबाट पनि कर्णालीको प्रतिनिधित्व गर्दै सरकारी टोली बडीमालिका पुग्ने पुरानो धार्मिक सम्बन्ध यस वर्ष पनि निरन्तर रह्यो।

यसले बडीमालिका बाजुराको मात्र धार्मिक धरोहर नभई सुदूरपश्चिम र कर्णालीको साझा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा विकास भइरहेको देखाउँछ।

बढ्दो आस्थासँगै बढ्यो दर्शनार्थीको चाप

गत वर्ष बडीमालिकामा ४५ हजारभन्दा बढी दर्शनार्थी पुगेको मन्दिरका पुजारीले बताए। यस वर्ष त्यो संख्या अझ बढ्ने अनुमान गरिएको थियो। देशका विभिन्न जिल्लाबाट मात्र होइन, भारतको उत्तराखण्डका कुमाउ, गढवाल, पिथौरागढलगायत क्षेत्रबाट समेत तीर्थयात्री आउने गरेको समाचारमा उल्लेख छ।

पछिल्ला वर्षमा बडीमालिकाको चर्चा धार्मिक क्षेत्रबाट पर्यटन क्षेत्रमा समेत विस्तार भएको छ। नेपाली सेनाले प्यागोडा शैलीमा नयाँ मन्दिर निर्माण गरेपछि मन्दिरको आकर्षण थप बढेको स्थानीय तथा प्रशासनिक अधिकारीहरूको भनाइ छ। यससँगै बडीमालिका अब परम्परागत तीर्थस्थल मात्र नभई नयाँ पुस्ताका पर्यटक, साहसिक पदयात्री, राइडर, फोटोग्राफर तथा प्रकृतिप्रेमीको रोजाइमा समेत पर्न थालेको देखिन्छ।

४ हजार २ सय मिटरको यात्रामा आस्था र जोखिम

बडीमालिकाको धार्मिक आकर्षण जति ठूलो छ, त्यहाँ पुग्ने यात्रा त्यति नै चुनौतीपूर्ण पनि छ। उच्च हिमाली भूगोल, कठिन पदमार्ग, मौसमको अनिश्चितता र अक्सिजनको कमीका कारण यात्रामा लेक लाग्ने जोखिम रहन्छ। यस वर्ष पनि सुरक्षा निकाय तथा स्वास्थ्य संयन्त्रलाई उच्च सतर्कतामा राखिएको थियो।

यसअघि नेपाली सेनाले लेक लागेर गम्भीर बिरामी भएका दर्शनार्थीको उद्धार तथा उपचार गरेको अनुभवसमेत रहेको समाचारमा उल्लेख छ। त्यसैले बडीमालिकाका लागि नियमित र स्थायी उद्धार प्रणाली आवश्यक रहेको बहस यस वर्ष पनि उठेको छ। विशेषगरी ४ हजार २ सय मिटरको उचाइमा पुग्ने यात्रुलाई स्वास्थ्य परीक्षण, पर्याप्त पानी, आराम, अक्सिजन तथा आकस्मिक उद्धारको व्यवस्था पर्यटन पूर्वाधारकै एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

सञ्चारविहीन बडीमालिकामा यस वर्ष नयाँ अध्याय

यस वर्षको बडीमालिका यात्राको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि सञ्चार सेवाको विस्तार बन्यो।यसअघि मोबाइल तथा इन्टरनेट सेवा नहुँदा तीर्थयात्री, स्थानीय व्यवसायी तथा सुरक्षा निकायले ठूलो कठिनाइ भोग्दै आएका थिए। तर बडीमालिकाको लौडीविनायक क्षेत्रमा टावर निर्माण तथा जडान सम्पन्न भएपछि नेपाल टेलिकमले भदौ ८ गतेदेखि टुजी तथा फोरजी सेवा सञ्चालनमा ल्याएको समाचार सार्वजनिक भएको छ। उपकरण हेलिकप्टरमार्फत त्रिवेणी पाटनसम्म पुर्‍याएर त्यहाँबाट मानिसले बोकेर जडानस्थलसम्म पुर्‍याएको विवरणले उच्च हिमाली क्षेत्रमा पूर्वाधार निर्माणको कठिनाइ पनि देखाउँछ।सञ्चार सेवा सञ्चालन हुनु बडीमालिका पर्यटनका लागि सामान्य सुविधा थपिनु मात्र होइन। आपत्कालीन उद्धार, मौसम सूचना, सुरक्षा व्यवस्थापन, स्थानीय व्यापार र डिजिटल पर्यटन प्रचारका लागि यो महत्वपूर्ण पूर्वाधार बनेको छ।

तर पूर्वाधारको प्रश्न अझै बाँकी

सञ्चार सेवा पुगे पनि बडीमालिकाको मूल चुनौती अझै समाप्त भएको छैन। पदमार्ग, खानेपानी, शौचालय, व्यवस्थित आवास, धर्मशाला, फोहोर व्यवस्थापन र विश्रामस्थलको अभाव अझै प्रमुख समस्या हुन्। यात्रु त्रिपालमुनि बस्नुपर्ने अवस्था, खानेपानी तथा शौचालयको अभाव र साँघुरा पदमार्गका समस्यामा सुधार गरिदैछ ।धार्मिक पर्यटनको नाममा भीड बढाउँदै जाने तर पानी, शौचालय, आवास, फोहोर व्यवस्थापन र उद्धारको दीर्घकालीन योजना नबनाउने हो भने बढ्दो पर्यटन स्वयं बडीमालिकाका लागि चुनौती बन्न सक्छ।

१० दिनको मेला कि बाह्रै महिनाको गन्तव्य?

बडीमालिकाको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना यहीँ छ। त्रिवेणी, २२ पाटन, पंचपुरी पाटन, खेतीबेती, विष्णुपानी, धर्मद्वार, ब्रह्मसरोवर तथा नाटेश्वरी क्षेत्रले बडीमालिकालाई धार्मिक यात्राभन्दा धेरै ठूलो पर्यटन गन्तव्य बनाउने आधार दिएका छन्। खेतीबेतीसँग जोडिएको पौराणिक विश्वास, हरिया पाटन, रंगीचंगी फूल, दुर्लभ वन्यजन्तु तथा हिमशृंखलाको दृश्यले यस क्षेत्रलाई धार्मिक र प्राकृतिक पर्यटनको संयुक्त गन्तव्य बनाउन सक्ने सम्भावना देखाउँछ। अझ ४ हजार २ सय मिटरको उचाइबाट अपि र सैपाल हिमालको दृश्यावलोकन गर्न सकिने भएकाले बडीमालिकालाई अफ–सिजन ट्रेकिङ, फोटोग्राफी र एड्भेन्चर पर्यटनसँग जोड्न सकिने आधार पनि रहेको स्रोतमा उल्लेख छ। त्यसैले अबको बहस “बडीमालिका मेला कति दिन चल्यो?” भन्दा “बडीमालिकामा बाह्रै महिना पर्यटक कसरी राख्ने?” भन्ने हुनुपर्ने देखिन्छ।

वातावरण संरक्षण अर्को ठूलो चुनौती

दर्शनार्थी तथा पर्यटकको संख्या बढेसँगै वातावरणीय जोखिम पनि बढ्दै गएको छ। प्लास्टिकजन्य फोहोर, खुला रूपमा फोहोर फाल्ने प्रवृत्ति, पानीका स्रोतमा दबाब तथा जैविक विविधतामाथि पर्न सक्ने असरलाई समयमै नियन्त्रण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। बडीमालिका–रामारोशन वन संरक्षण क्षेत्रको अवधारणाले जैविक विविधता, जडीबुटी र वन्यजन्तु संरक्षणका लागि कानुनी आधार दिने भए पनि संरक्षण र पर्यटनलाई व्यवहारमा जोड्न स्पष्ट गुरुयोजना आवश्यक देखिन्छ।डाँफे, मुनाल, कस्तुरीजस्ता वन्यजन्तु तथा बहुमूल्य जडीबुटीको संरक्षणलाई पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै अघि बढाउन नसके प्राकृतिक आकर्षण नै भविष्यमा कमजोर हुन सक्छ।

स्थानीय अर्थतन्त्रका लागि ठूलो अवसर

यस वर्षको मेलाले स्थानीय व्यवसायका लागि पनि अवसर सिर्जना गरेको छ। त्रिवेणी तथा मन्दिर आसपास अस्थायी होटल, चिया पसल र पूजा सामग्रीका पसल सञ्चालन भएका छन्। स्थानीय स्याउ, आलु, ऊनबाट बनेका राडीपाखी तथा जडीबुटीजस्ता उत्पादनले समेत बजार पाउने सम्भावना बढेको स्रोतमा उल्लेख छ। तर यो अवसरलाई दीर्घकालीन बनाउन स्थानीय उत्पादनलाई ब्रान्डिङ, होमस्टे, स्थानीय गाइड, पर्यटन सेवा र साहसिक यात्रासँग जोड्नुपर्ने देखिन्छ। पर्यटक बडीमालिका आएर फर्किए मात्र पर्यटन विकास हुँदैन। उनीहरूले खर्च गरेको रकम स्थानीय किसान, व्यवसायी, गाइड, होटल व्यवसायी र युवाको हातमा पुग्नुपर्छ।

सुरक्षा व्यवस्थापनमा राज्यको परीक्षा

यस वर्ष मेला व्यवस्थापनका लागि प्रशासन, स्थानीय तह, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, नेपाली सेना तथा स्वयंसेवकहरू परिचालन गरिएको थियो। मुख्य पदमार्ग तथा मन्दिर आसपास सुरक्षा व्यवस्था बलियो बनाइएको थियो। विशेषगरी महिला तथा बालबालिकाको सुरक्षा, भीड व्यवस्थापन, स्वास्थ्य सेवा र आपत्कालीन उद्धारलाई प्राथमिकतामा राखिएको थियो। यसरी हेर्दा बडीमालिकाको यस वर्षको धार्मिक यात्रा केवल पूजा सञ्चालनको परीक्षा थिएन, उच्च हिमाली क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा तीर्थयात्री व्यवस्थापन गर्ने राज्यको क्षमता परीक्षणसमेत थियो। यस पटक त्रिवेणी नगरपालिका बाजुराले त्रिवेणी बडीमालिका नाटेश्वरी खलाटुप्पा लगायतका क्षेत्रमा आवासका लागि पालाष्टीक पाल लगाएर बासको व्यवस्था गरेको थियो । सो नगरपालिकाले स्वास्थ्य टिम पनि प्रभावकारी रुपमा परिचालन गरेको थियो ।

हेलिकप्टर पर्यटन बढ्दै, तर प्रश्न पनि बढ्दै

कठिन पदमार्गका कारण पछिल्ला वर्षमा हेलिकप्टरमार्फत बडीमालिका पुग्ने प्रवृत्ति बढेको छ।यसले ज्येष्ठ नागरिक, स्वास्थ्य तथा शारीरिक कठिनाइ भएका व्यक्ति र समय अभाव भएका दर्शनार्थीलाई सहजता दिएको छ। तर अर्कोतर्फ धार्मिक तथा प्राकृतिक क्षेत्रमा हेलिकप्टर पर्यटनलाई वातावरणीय र व्यवस्थापन पक्षसँग कसरी सन्तुलन गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ।बडीमालिकाको पर्यटन मोडल केवल पहुँच भएका सीमित वर्गका लागि होइन, सामान्य नेपाली तीर्थयात्री तथा स्थानीय समुदायका लागि समेत सहज र न्यायोचित हुनुपर्ने देखिन्छ।

अबको मुख्य प्रश्न : गुरुयोजना कहिले?

यस वर्षको पूजा सफलतापूर्वक सम्पन्न हुनु बडीमालिकाका लागि धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर यससँगै अब अर्को चरणको काम सुरु हुनुपर्छ।

बडीमालिकाको दीर्घकालीन पर्यटन गुरुयोजना।

त्यसमा कम्तीमा यी विषय समेटिन आवश्यक देखिन्छ—

• दिगो पदमार्ग निर्माण
• खानेपानीको स्थायी व्यवस्था
• सार्वजनिक शौचालय
• धर्मशाला तथा सुरक्षित आवास
• फोहोर व्यवस्थापन
• स्थायी स्वास्थ्य तथा उद्धार केन्द्र
• मोबाइल तथा इन्टरनेटको दिगो सेवा
• स्थानीय गाइड तथा पर्यटन जनशक्ति उत्पादन
• राइडिङ तथा ट्रेकिङ रुट निर्धारण
• स्थानीय उत्पादनको पर्यटन बजार
• धार्मिक सम्पदा संरक्षण
• जैविक विविधता संरक्षण
• भारतीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन
• बाह्रै महिना पर्यटन सञ्चालन गर्ने योजना

बडीमालिकाको नयाँ यात्रा अब सुरु हुन्छ

२०८३ भदौ ११ गतेको मुख्य पूजा बडीमालिकाको सदियौँ पुरानो धार्मिक परम्पराको निरन्तरता हो। तर यस वर्षको घटनाक्रमले बडीमालिकाको परिचय अब मन्दिरको सीमाभन्दा बाहिर विस्तार भइसकेको देखाएको छ। धार्मिक आस्था, सरकारी पेटारोको ऐतिहासिक परम्परा, नयाँ प्यागोडा शैलीको मन्दिर, ४ हजार २ सय मिटरको हिमाली भूगोल, २२ पाटन, त्रिवेणी, खेतीबेती, दुर्लभ जैविक विविधता, अपि–सैपालको दृश्य, साहसिक पदयात्रा र राइडिङ पर्यटन—यी सबैले बडीमालिकालाई नेपालको विशिष्ट गन्तव्य बनाउने आधार दिएका छन्।यस वर्ष अर्को महत्वपूर्ण परिवर्तन पनि देखियो—बडीमालिकामा टेलिफोन र फोरजी इन्टरनेट पुग्यो। अब चुनौती भनेको केवल बडीमालिकामा मानिस पुर्‍याउनु होइन। त्यहाँ पुगेका मानिसलाई सुरक्षित, स्वच्छ, व्यवस्थित र स्मरणीय अनुभव दिलाउनु हो। बडीमालिकाको मुख्य पूजा सम्पन्न भएसँगै एउटा धार्मिक पर्वको अध्याय पूरा भएको छ। तर पर्यटनको दृष्टिले हेर्ने हो भने बडीमालिकाको नयाँ अध्याय अब सुरु भएको छ।अब सरकार, स्थानीय तह, धार्मिक क्षेत्र, सुरक्षा निकाय, नेपाली सेना, पर्यटन व्यवसायी, स्थानीय समुदाय, युवा, राइडर र पर्यटन अभियन्ताबीचको सहकार्यले निर्धारण गर्नेछ—बडीमालिका आगामी वर्षहरूमा केवल एक दिनको धार्मिक भीड बन्नेछ कि नेपालकै महत्वपूर्ण बाह्रै महिनाको धार्मिक–साहसिक पर्यटन गन्तव्य।

यस वर्षको बडीमालिका यात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। यसले बाजुराको धार्मिक आस्था, डोटी–जुम्लासँग जोडिएको ऐतिहासिक परम्परा, उच्च हिमाली पर्यटन, सरकारी व्यवस्थापन, सुरक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, वातावरण र स्थानीय अर्थतन्त्रका धेरै प्रश्न एकैपटक सतहमा ल्याएको छ।अर्थात्, बडीमालिकाको मुख्य पूजा आज एउटा धार्मिक पर्वको केन्द्रबिन्दु बनेको छ भने त्यससँगै बडीमालिकाको भविष्य कस्तो बनाउने भन्ने बहस पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ।

भदौ १ देखि नै पूजा किन सुरु गरियो?

बडीमालिकामा हरेक वर्ष मुख्य पूजा जनैपूर्णिमाको अघिल्लो दिन अर्थात् साउन शुक्ल चतुर्दशीका दिन हुने परम्परा छ। तर दर्शनार्थीको संख्या बढ्दै जाँदा एकै दिन अत्यधिक भीड हुने समस्या देखिएपछि यस वर्ष भदौ १ गतेदेखि नै पूजा तथा मेला प्रारम्भ गर्ने निर्णय गरिएको थियो।बडीमालिका मन्दिरका पुजारी नेत्र पाध्यायका अनुसार मुख्य पूजाको दिनमा हुने अत्यधिक भीडलाई व्यवस्थापन गर्न अगावै पूजा सुरु गरिएको हो। गत वर्ष करिब ४५ हजार दर्शनार्थी पुगेको तथ्यांक सार्वजनिक भएकाले यस वर्ष संख्या अझ बढ्ने अनुमान गरिएको छ।यसले एउटा महत्वपूर्ण संकेत गर्छ—बडीमालिकामा अब परम्परागत मेलाभन्दा धेरै ठूलो संख्यामा मानिस आकर्षित भइरहेका छन्।

पेटारो : पूजा सामग्रीभन्दा धेरै ठूलो इतिहास

बडीमालिकाको मुख्य पूजाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—सरकारी पेटारोको परम्परा।

डोटी, बाजुरा, जुम्ला र कालीकोटबाट पूजा सामग्रीसहित सरकारी टोली बडीमालिका पुग्ने परम्परा यस वर्ष पनि निरन्तर रह्यो। सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारका तर्फबाट समेत पेटारो पठाइएको छ।सुदूरपश्चिम प्रदेशका मुख्यमन्त्री खगराज भट्टले धनगढीस्थित मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय परिसरमा विधिपूर्वक पूजा गरी बडीमालिकातर्फ पेटारो पठाएका थिए। बडीमालिका पुगेर डोटी, बाजुरा र जुम्लाबाट पुगेका सरकारी पूजा टोलीबीच समन्वय गरी मुख्य पूजामा सहभागी हुने परम्परा रहेको छ।यो परम्परा धार्मिक मात्र होइन। यसले तत्कालीन डोटी र जुम्ला राज्यदेखि आजको सुदूरपश्चिम र कर्णालीबीचको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि जीवित राखेको देखिन्छ।

डोटीको पेटारोदेखि जुम्लाको धार्मिक सम्बन्धसम्म

डोटीबाट सरकारी पूजा सामग्रीसहितको टोली पैदल बडीमालिकातर्फ जाने पुरानो परम्परा हो। सरकारी टोलीले बाटोमा विभिन्न धार्मिक स्थलमा पूजा गर्दै लामो पैदल यात्रा पूरा गर्ने गरेको विवरण उपलब्ध छ।त्यस्तै जुम्लाबाट कर्णालीको प्रतिनिधित्व गर्दै पूजा टोली बडीमालिका पुग्ने परम्परा पनि जारी छ। यस वर्ष पनि जुम्ला, कालीकोट, डोटी र बाजुराबाट सरकारी टोली पुगेका समाचार सार्वजनिक भएका छन्।

यसले बडीमालिकालाई बाजुराको मात्र मन्दिर नभई सुदूरपश्चिम र कर्णालीको साझा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेको छ।

मुख्य पूजामा भक्तजनको चाप : आस्था कि पर्यटनको नयाँ लहर?

आज बडीमालिका क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा भक्तजन तथा दर्शनार्थी पुगेका छन्। नगरप्रमुख अमरबहादुर खड्काका अनुसार बाजुरा, डोटी, कालीकोट र जुम्लाबाट सरकारी टोली पुगिसकेको छ र दर्शनार्थीले पूजा गरिरहेका छन्।बडीमालिकामा धार्मिक आस्थाका कारण आउने मानिसको संख्या वर्षेनी बढिरहेको छ। तर यसको अर्को पाटो पनि छ।बडीमालिका अब धार्मिक गन्तव्यसँगै पर्यटन गन्तव्यका रूपमा पनि विस्तार हुँदैछ।२२ वटा पाटन, त्रिवेणी, खेतीबेती, विष्णुपानी, धर्मद्वार, हरियाली पाटन र हिमाली दृश्यले धार्मिक यात्रालाई प्राकृतिक पर्यटनसँग जोडिरहेका छन्।

नेपाली सेनाले बनाएको नयाँ मन्दिरपछि बढ्यो आकर्षण

बडीमालिकाको नयाँ प्यागोडा शैलीको मन्दिरले यस क्षेत्रको धार्मिक तथा पर्यटकीय आकर्षण थप बढाएको स्थानीय र समाचार स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन्।मन्दिरको कलात्मक संरचनाले धार्मिक पर्यटनसँगै फोटो, भिडियो, सांस्कृतिक अध्ययन र प्रकृति पर्यटनका लागि पनि आकर्षण थपेको देखिन्छ।

तर यहाँ एउटा प्रश्न पनि उठ्छ—मन्दिरको आकर्षण बढेपछि त्यसअनुसार पदमार्ग, खानेपानी, शौचालय, आवास, स्वास्थ्य र उद्धारको व्यवस्था पनि बढेको छ कि छैन?

यही प्रश्न बडीमालिकाको वर्तमान विकासको सबैभन्दा ठूलो अनुसन्धानको विषय बनेको छ।

४ हजार २०० मिटरको उचाइ : धार्मिक आस्था र स्वास्थ्य जोखिम सँगसँगै

बडीमालिका समुद्री सतहबाट करिब ४ हजार २०० मिटरको उचाइमा छ। यस्तो उचाइमा यात्रा गर्दा लेक लाग्ने, अक्सिजनको कमी, मौसम परिवर्तन तथा थकानका कारण स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छ।

उपलब्ध सामग्रीअनुसार अघिल्ला वर्षमा नेपाली सेनाले लेक लागेर गम्भीर बिरामी भएका दर्शनार्थीको उद्धार तथा उपचार गरेको थियो। त्यसैले बडीमालिका यात्रामा धार्मिक व्यवस्थापनसँगै स्वास्थ्य र उद्धारलाई स्थायी संरचनाका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

यस वर्ष पनि सुरक्षा तथा स्वास्थ्य व्यवस्थापनमा नेपाली सेना, प्रहरी, प्रशासन र स्थानीय संयन्त्र सक्रिय बनाइएको थियो। बुढीगंगा बेलकाटियका कृष्ण पाध्यायको हेलीकप्टरबाट उद्दार गरेको सुर्खेत प्रादेशिक अस्पतालमा उपचार भैरहेको छ । उहाँको उद्दारको रकम भने बुढीगंगा नगरपालिकाले भुक्तानी गर्ने कागज गरेर मात्र हेलीबाट उद्दार गरिएको हो ।

तर दीर्घकालीन समाधानका लागि प्रश्न अझै बाँकी छ—हरेक वर्ष आपत्कालीन अवस्था आएपछि उद्धार गर्ने कि बडीमालिकामै स्थायी उच्च हिमाली स्वास्थ्य तथा उद्धार प्रणाली बनाउने?

सञ्चारविहीन बडीमालिकामा फोरजीको नयाँ अध्याय

यस वर्षको बडीमालिका यात्रामा देखिएको महत्वपूर्ण परिवर्तन हो—मोबाइल सञ्चार सेवाको विस्तार।नेपाल टेलिकमले बडीमालिकाको लौडीविनायक क्षेत्रमा टावर निर्माण तथा जडान सम्पन्न गरेपछि टुजी तथा फोरजी सेवा सञ्चालनमा ल्याएको समाचार सार्वजनिक भएको छ।यसअघि उच्च हिमाली क्षेत्रमा मोबाइल सेवा नहुँदा यात्रु, स्थानीय व्यवसायी, सुरक्षाकर्मी तथा उद्धार टोलीले कठिनाइ भोग्दै आएका थिए।

अब सञ्चार सेवाले:

आपत्कालीन उद्धार,

बिरामीको सूचना,

हराएका यात्रुको खोजी,

मौसम सूचना,

सुरक्षा व्यवस्थापन,

स्थानीय व्यापार,

डिजिटल पर्यटन प्रचारजस्ता क्षेत्रमा महत्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

यो केवल एउटा टावर स्थापना होइन, बडीमालिकाको आधुनिक पर्यटन पूर्वाधारतर्फको महत्वपूर्ण पाइला हो।

तर सञ्चार पुग्यो, पानी र शौचालयको समस्या के भयो?

बडीमालिकामा सञ्चार सेवा पुगे पनि आधारभूत पर्यटन पूर्वाधारको समस्या अझै पूर्ण रूपमा समाधान भएको छैन।यसअघि सार्वजनिक समाचारमा सहज पदमार्ग, खानेपानी, शौचालय, धर्मशाला र बाटोका संकेतचिह्नको अभावबारे स्थानीयको गुनासो उल्लेख गरिएको थियो। त्रिवेणी नगरपालिका बाजुरा बाडगाउँका बिरु खडका लगायत युवाहरुले सामाजिक सञ्जालमा अभियान संचालन गरेर २ लाख २ हजार रकम जम्मा गरेर मूलमन्दिरमा पिउने पानी व्यवस्थापन गरेका थिए ।

बडीमालिका : मेला सकिएपछि खाली हुने ठाउँ कि बाह्रै महिना पर्यटन गन्तव्य?

बडीमालिकाको वास्तविक सम्भावना मुख्य मेलाको दिनमा मात्र सीमित छैन।

२२ पाटन, त्रिवेणी, खेतीबेती, विष्णुपानी, धर्मद्वार, हिमाली दृश्य र जैविक विविधताले यस क्षेत्रलाई वर्षभरि पर्यटन गर्न सकिने सम्भावना बोकेको छ।

यदि धार्मिक पर्यटनलाई ट्रेकिङ, राइडिङ, फोटोग्राफी, क्याम्पिङ र प्रकृति पर्यटनसँग जोड्न सकियो भने बडीमालिका दस दिनको मेला होइन, बाह्रै महिनाको पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्छ।

स्थानीय अर्थतन्त्र : भक्तजन बढे, स्थानीयको आम्दानी कति बढ्यो?

ठूलो संख्यामा दर्शनार्थी आउँदा स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ।

अस्थायी होटल, चिया पसल, पूजा सामग्री, स्थानीय उत्पादन, जडीबुटी, स्याउ, आलु, ऊनका सामग्री तथा अन्य रैथाने उत्पादनको बजार विस्तार हुन सक्छ।

तर अनुसन्धानको अर्को प्रश्न यहाँ पनि छ—बडीमालिकामा आउने हजारौँ मानिसले गर्ने खर्चको कति हिस्सा स्थानीय किसान, व्यवसायी र युवाको आम्दानीमा पुगिरहेको छ?

यदि पर्यटनबाट स्थानीय युवाले गाइड, पोर्टर, होमस्टे, राइडिङ गाइड, होटल तथा अन्य सेवा व्यवसायमा रोजगारी पाउन सके भने मात्र बडीमालिका पर्यटनको आर्थिक प्रभाव दिगो हुनेछ।

वातावरण : बढ्दो भीडसँगै बढ्दो जोखिम

पर्यटक तथा तीर्थयात्रीको संख्या बढ्नु बडीमालिकाको लोकप्रियताको संकेत हो। तर त्यही भीड वातावरणका लागि चुनौती बन्न सक्छ।प्लास्टिक, बोतल, खाद्यपदार्थका प्याकेट, अस्थायी बस्तीबाट निस्कने फोहोर र पानीका स्रोतमा पर्ने दबाबले उच्च हिमाली वातावरणमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ। उपलब्ध सामग्रीमा बडीमालिका–रामारोशन वन संरक्षण क्षेत्रको अवधारणा, जैविक विविधता संरक्षण र फोहोर व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।अब बडीमालिकामा एउटा स्पष्ट नीति आवश्यक देखिन्छ—जति पर्यटक ल्याउने, त्यति नै वातावरण संरक्षणमा लगानी गर्ने।

सुरक्षा व्यवस्थापन : यस वर्षको अर्को परीक्षा

बडीमालिका मेलामा सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, नेपाली सेना तथा प्रशासनिक संयन्त्र परिचालन गरिएको छ। मुख्य पदमार्ग र मन्दिर क्षेत्रलाई केन्द्रित गरेर सुरक्षा व्यवस्थापन गरिएको स्रोतमा उल्लेख छ।

महिला तथा बालबालिकाको सुरक्षा, भीड नियन्त्रण, स्वास्थ्य समस्या र आपत्कालीन उद्धार उच्च प्राथमिकतामा छन्।तर बडीमालिकामा स्थायी रूपमा उच्च हिमाली उद्धार केन्द्र, प्रशिक्षित स्थानीय स्वयंसेवक र आपत्कालीन सञ्चार प्रणाली विकास गर्न सके सुरक्षा व्यवस्थापन अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।

भारतीय दर्शनार्थी : सीमापार धार्मिक पर्यटनको सम्भावना

बडीमालिकामा नेपालका विभिन्न जिल्लासँगै भारतका सीमावर्ती क्षेत्रबाट समेत श्रद्धालु आउने गरेको स्रोतमा उल्लेख छ।यसलाई व्यवस्थित प्रचार–प्रसार, यातायात, सूचना, गाइड सेवा र धार्मिक पर्यटन प्याकेजसँग जोड्न सके बडीमालिका सुदूरपश्चिमको सीमापार धार्मिक पर्यटनको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्छ।तर त्यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकलाई लक्षित गरेर बहुभाषिक सूचना, डिजिटल प्रचार, सुरक्षित यात्रा प्रणाली र व्यवस्थित पर्यटन प्याकेज आवश्यक हुन्छ।

अबको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न : गुरुयोजना कहाँ छ?

बडीमालिकाको चर्चा बढिरहेको छ। दर्शनार्थी बढिरहेका छन्। सञ्चार पुगेको छ। नयाँ मन्दिर बनेको छ। सरकारी टोली र धार्मिक परम्पराको निरन्तरता छ।

तर यी सबै उपलब्धिलाई एउटै दीर्घकालीन योजनामा जोड्ने समग्र बडीमालिका पर्यटन गुरुयोजना अझै निर्णायक आवश्यकता बनेको छ।

त्यस्तो गुरुयोजनामा कम्तीमा यी विषय समेटिनुपर्छ:

१. सुरक्षित र दिगो पदमार्ग्
२. स्थायी खानेपानी
३. शौचालय र सरसफाइ
४. धर्मशाला तथा आवास
५. उच्च हिमाली स्वास्थ्य केन्द्र
६. स्थायी उद्धार संयन्त्र
७. फोहोर व्यवस्थापन
८. जैविक विविधता संरक्षण
९. स्थानीय उत्पादनको बजार
१०. होमस्टे र स्थानीय रोजगारी
११. ट्रेकिङ तथा राइडिङ रुट
१२. डिजिटल सूचना केन्द्र
१३. बाह्रै महिना पर्यटन योजना
१४. भारतीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धन
१५. धार्मिक सम्पदाको मौलिकता संरक्षण

पूजा एउटा दिनको, बडीमालिकाको चुनौती वर्षभरिको

भदौ ११ गते बडीमालिकामा हुने मुख्य पूजा धार्मिक आस्था र सदियौँ पुरानो परम्पराको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। यस वर्ष भदौ १ गतेदेखि नै पूजा प्रारम्भ गरिनु, विभिन्न जिल्लाबाट सरकारी पेटारो पुग्नु, ठूलो संख्यामा भक्तजन आउनु, सुरक्षा संयन्त्र परिचालन हुनु र सञ्चार सेवा विस्तार हुनु—यी सबैले बडीमालिकाको बढ्दो महत्व देखाएका छन्।

तर अनुसन्धानात्मक रूपमा हेर्दा बडीमालिकाको वास्तविक परीक्षा पूजा सम्पन्न भएपछि सुरु हुन्छ।

के तीर्थयात्रीलाई सुरक्षित यात्रा दिन सकिन्छ?

के वर्षभरि खानेपानी उपलब्ध गराउन सकिन्छ?

के फोहोररहित बडीमालिका बनाउन सकिन्छ?

के स्थानीय युवाले पर्यटनबाट रोजगारी पाउँछन्?

के १० दिनको मेलालाई १२ महिनाको पर्यटनमा बदल्न सकिन्छ?

के धार्मिक पवित्रता र आधुनिक पर्यटनबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ? यी प्रश्नको उत्तरले नै बडीमालिकाको आगामी दशक निर्धारण गर्नेछ। बडीमालिका आज केवल पूजा गर्ने ठाउँ होइन। यो धर्म, इतिहास, संस्कृति, प्रकृति, साहसिक पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र र सुदूरपश्चिमको भविष्यसँग जोडिएको सम्भावनाको शिखर हो। अब आवश्यक कुरा भीड बढाउनु मात्र होइन—बडीमालिकामा आउने प्रत्येक भक्तजन र पर्यटकलाई सुरक्षित, स्वच्छ, व्यवस्थित र स्मरणीय यात्रा दिनु हो। र त्यसका लागि आजको मुख्य पूजासँगै बडीमालिकाको दीर्घकालीन विकासको नयाँ संकल्प सुरु हुनुपर्ने देखिन्छ।

बडीमालिकामा फोरजी टावर सञ्चालन : वर्षौंदेखिको सञ्चारविहीनता तोडियो, अब सेवाको दिगोपनामा ध्यान दिन आवश्यक

बडीमालिकामा फोरजी टावर सञ्चालन : वर्षौंदेखिको सञ्चारविहीनता तोडियो, अब सेवाको दिगोपनामा ध्यान दिन आवश्यक बाजुरा, बडीमालिका,८ साउन— समुद्री सतहबाट

बडीमालिका शक्तिपिठमा यस वर्ष भदौ १ गतेदेखि ११ गतेसम्म विशेष मेला तथा पूजाआजा सञ्चालन हुँदै

बाजुरा, २८, साउन,२०८३ -सुदूरपश्चिम प्रदेशको सुन्दर हिमाली जिल्ला बाजुरामा अवस्थित प्रसिद्ध धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य बडीमालिका

बडीमालिकाबाट तीर्थालुहरु नाटेश्वरी मन्दिर पुगे, जनै पूर्णिमा र रक्षा बन्धनका अवसरमा बाजुराको नाटेश्वरी मन्दिरमा भदौ १४ विहानैदेखि पूजा गर्न सकिने

बडीमालिका मन्दिरबाट तीर्थालु नाटेश्वरी मा पुगे,    जनै पूर्णिमा र रक्षा बन्धनका अवसरमा बाजुराको नाटेश्वरी मन्दिरमा भदौ १४ विहानैदेखि पूजा गर्न